Korzystając z tej witryny, zgadzasz się na korzystanie z plików cookie. Możesz zmienić ustawienia dotyczące plików cookie w dowolnym momencie, a także dowiedzieć się więcej na ich temat
Akceptuj Czytaj więcej

Zamek w Przegorzałach

Legenda
Poza głównymi trasami
Współpraca:

Richard Pfob, Hans Petermair

Lata budowy:

1941–1943

Funkcja:

Pozostałe

Adres:

ul. Jodłowa 13

Informacje o obiekcie

Zamek w Przegorzałach nazywany Schloss Wartenberg to obok przebudowanego w trakcie wojny budynku Kuchni Królewskich na Wawelu najciekawsza realizacja w Krakowie czasów okupacji. W powstaniu obu kluczową rolę odegrał Adolf Szyszko-Bohusz. W chwili wybuchu wojny, główny konserwator Zamku Królewskiego oraz w właściciel willi „Odyniec” w Przegorzałach postanowił nie opuszczać miasta wraz z wawelskimi zbiorami, ale pozostać w Krakowie. Przez dłuższy czas pracował jako kreślarz w niemieckim biurze architektonicznym, które obsługiwało Wawel i realizowało koncepcje przebudowy Zamku na potrzeby Hansa Franka. Pozwoliło to zachować kontakt z Wawelem i uczestniczyć w realizowanych przez Niemców pracach budowlanych, które mogły poważnie zagrozić integralności miejsca. Równocześnie architekt pozbawiony został swojej własnej podmiejskiej posiadłości w Przegorzałach, do której Niemcy wkroczyli na początku 1940 roku. Formalnie wciąż był jej właścicielem, ale bez możliwości korzystania z domu, który postanowiono przekształcić na rezydencję Ottona von Wächtera, austriackiego nazisty, który przez pierwsze dwa lata okupacji pełnił funkcję starosty dystryktu krakowskiego.

Posiadłość Adolfa Szyszko-Bohusza w Przegorzałach wraz z rozległą działką miała podzielić los pałacu w Krzeszowicach, który również odebrano właścicielom i przemianowano na letnią rezydencję Hansa Franka. Zdaniem architekta powodem zajęcia akurat tej nieruchomości mógł być jego osobisty konflikt z żoną Wächtera, która bezskutecznie chciała wykorzystać wiedzę Szyszko-Bohusza i zmusić do uczestniczenia w poszukiwaniu dzieł sztuki w okupowa­nej Warszawie. Odmowa oznaczała dla architekta aresztowanie przez gestapo w grudniu 1939 roku oraz serię szykan, w tym utratę posiadłości.

Nowy użytkownik postanowił rozbudować kompleks aż pięciokrotnie, a do willi dobudować nową część w formie osobnego budynku. Przygotowanie projektu i jego realizacja przeciągały się. Plany tzw. Schloss Wartenberg powstały dopiero w 1941 roku. Ich autorami zostali przybyli do Krakowa z Austrii architekci Richard Pfob i Hans Petermair, którzy o pomoc zwrócili się do Adolfa Szyszko-Bohusza. Projekt rzutu budynku wskazywał podobieństwo do przygotowanych jeszcze przed wojną planów rozbudowy willi architekta i wzniesienia po jej wschodniej stronie obszernej oficyny. Różnica polegała na skali założenia. Zamek w Przegorzałach to wysoka, trzykondygnacyjna konstrukcja, której obrys wpisano w łukowaty profil skalnego, wapiennego wzniesienia. Dolna kondygnacja częściowo wkracza w przestrzeń terenu, a towarzyszy jej od frontu taras wsparty na kamiennych arkadach. Całość wieńczy wysoki dach z lukarnami. Budynek miał dominować w panoramie skarpy wiślanej i mógł budzić skojarzenia z architekturą niemiecką, np. z zamkami Nadrenii. Na szczególną uwagę zasługuje masywny pseudobarokowy portal wejściowy w elewacji północnej oraz niespotykany w Krakowie sposób opracowania detali kamiennych. Wyjątkowy charakter posiada szczególnie przestrzeń pod tarasem. Jej kamienne ściany i rzędy ustawionych po łuku podpór przypominają niektóre z realizacji nazistowskich, np. podstawę stadiony olimpijskiego w Berlinie. Innym ciekawym elementem założenia był wzniesiony na północ od nowego budynku basen.

Niedługo po rozpoczęciu budowy rezydencji, na początku 1942 roku Otto von Wächter został przeniesiony do Lwowa, a zaawansowana już konstrukcja przez długi czas stała pusta. Prace dokończono dopiero w kolejnym roku. W dniu 19 listopada, już po bitwie pod Kurskiem i lądowaniu aliantów na Sycylii, kiedy losy III Rzeszy były właściwie przesądzone budynek przekazano jako prezent dla Heinricha Himmlera z przeznaczeniem na sanatorium dla podległych mu żołnierzy SS. Zaledwie rok i dwa miesiące po jego inauguracji Kraków zajęli Rosjanie.

Jeszcze w 1944 roku Adolf Szyszko-Bohusz przygotował nowy projekt niewielkiego domu, który chciał dla siebie wybudować w Przegorzałach, na obrzeżach posiadłości. Do tej realizacji jednak nigdy nie doszło. Po zakończeniu wojny pomimo starań o odzyskanie willi, nie wróciła już nigdy do rodziny Szyszko-Bohuszów. W 1948 roku zespół został przejęty przez państwo, a w 1952 roku przekazany w użytkowanie Instytutowi Badawczemu Leśnictwa. Pomimo podjętych po 1989 roku przez córkę architekta starań pierwotna willa oraz przyległy teren nie został zwrócony rodzimie. Od początku lat 70. kompleks, w ramach którego powstał jeszcze jeden budynek Kolegium Polonijnego Uniwersytetu Jagiellońskiego zajmowany jest do dziś przez uczelnię i wykorzystywany przez Instytut Europeistyki.

Opracowanie:

Michał Wiśniewski

Szlak modernizmu

Zobacz inne obiekty na trasie

Wybrane trasy

Trasa

Nowa Huta

Informacje:
Czytaj

Nowa Huta to najważniejsza kreacja urbanistyczna powojennego Krakowa i kluczowe osiągnięcie polskiej architektury okresu socrealizmu. Spacer poświęcony najstarszej części Nowej Huty przybliża historię rozwoju dzielnicy oraz pokazuje różnorodność polskiej architektury tego okresu. Oprócz Placu Centralnego przedstawia historię modernistycznego Bloku Szwedzkiego oraz Arki Pana w Bieńczycach.

Trasa

Półwsie Zwierzynieckie

Informacje:
Czytaj

Spacer po Półwsiu Zwierzynieckim odkrywa jedną z najbardziej urokliwych dzielnic międzywojennego Krakowa, galerię modernistycznych kamienic, oryginalnych detali i dekoracji, którą uzupełniają śmiałe kreacji powojennego modernizmu na czele z zespołem Hotelu Cracovia i Kina Kijów.Spacer po Półwsiu Zwierzynieckim odkrywa jedną z najbardziej urokliwych dzielnic międzywojennego Krakowa, galerię modernistycznych kamienic, oryginalnych detali i dekoracji, którą uzupełniają śmiałe kreacji powojennego modernizmu na czele z zespołem Hotelu Cracovia i Kina Kijów.

Trasa

Błonia / Miasteczko Studenckie

Informacje:
Czytaj

Błonia to serce zielonych terenów położonych po zachodniej stronie Krakowa. W okresie międzywojennym w ich sąsiedztwie zaczęto wznosić gmachy uniwersyteckie oraz rozwijać infrastrukturę sportową, której uzupełnieniem były modernistyczne wille. Trasa prowadzi przez najważniejsze budynki uniwersyteckiego Krakowa, m.in. budynek Instytutu Chemii UJ oraz Miasteczko Studenckie AGH.

Organizator
Inicjatorzy
Wsparcie
Projekt współfinansowany ze środków Miasta Krakowa
Partnerzy