Korzystając z tej witryny, zgadzasz się na korzystanie z plików cookie. Możesz zmienić ustawienia dotyczące plików cookie w dowolnym momencie, a także dowiedzieć się więcej na ich temat
Akceptuj Czytaj więcej

Nowa Huta – założenie urbanistyczne

Legenda

Informacje o obiekcie

Nowa Huta – powojenny okres w polskiej architekturze był praktyczną realizacją modernistycznych zasad dwudziestolecia międzywojennego. Jednak modernistyczne idee zostały przerwane w momencie wybuchu drugiej wojny światowej, a w 1949 roku przez od górne wprowadzenie realizmu socjalistycznego w sztuce i architekturze. Między 1945 a 1949 miał miejsce epizod powojennego modernizmu. Po zniesieniu doktryny socrealizmu od 1956 roku ponownie na szeroką skalę realizowano architekturę według zasad modernizmu.

Pierwszą realizacją na terenie Nowej Huty o charakterze nawiązującym jeszcze do przedwojennego modernizmu była budowa osiedla Wandy (A-1 Południe). Jednak osiedle to było budowane jeszcze przed wytyczeniem ogólnego i ostatecznego planu miasta. Z tego okresu pochodzą także osiedla Willowe (A-1 Północ) oraz Na Skarpie (A-0).

Miasto Nowa Huta pod Krakowem zaprojektowane zostało przez Tadeusza Ptaszyckiego wraz zespołem architektów z Miastoprojektu. Do zespołu Ptaszyckiego należeli między innymi: Adam Fołtyn, Stefan Golonka, Anna Anlauf, Stanisław Juchnowicz, Janusz Ballenstedt, Marta i Janusz Ingardenowie, Janina Lenczewska, Tadeusz Rembiesa, Bolesław Skrzybalski, Zbigniew Sieradzki, Andrzej i Tadeusz Uniejewski. Miasto i kombinat zaplanowane zostało na terenach dawnych wsi Pleszów i Mogiła. Pierwotny plan zaprojektowany został zgodnie z duchem funkcjonalnego założenia urbanistycznego według idei modernizmu. Budowa miasta przypadła jednak już na obowiązujący w Polsce i krajach bloku wschodniego okres realizmu socjalistycznego, dlatego architekci byli zmuszeni do licznych zmian w pierwotnym projekcie. Niemniej jednak sam układ urbanistyczny zbliżony jest do idei miasta modernistycznego – pełnego światła, słońca i zieleni – idealnego miejsca do mieszkania, pracy i odpoczynku. Przejawiało się to w wybudowaniu kombinatu – miejsc pracy, a w pobliżu budynków mieszkalnych, szkół, przedszkoli, żłobków, punktów handlowo-usługowych. Całość założenia wpisano w zieleń, wyposażono w przestronne podwórka i szerokie ulice. W tym kontekście nawiązano do anglosaskiej idei miast-ogrodów. Na ten plan nałożono kostium historyzujący, odnoszący się do obowiązujących i akceptowalnych przez władzę stylów historycznych – renesansu i baroku.

Według idei socrealizmu układ urbanistyczny nawiązuje do charakterystycznych dla okresu renesansu prób stworzenia miasta idealnego. Plan miasta oparto na pięcioboku. W ten układ wpisano plac Centralny, od którego promieniście odchodziły główne arterie, stworzyły one podział przestrzeni na cztery sektory: A, B, C, D. Ulice miasta przecinały się pod kątem prostym tworząc kwartały pod zabudowę. W odróżnieniu jednak od luźnego modernistycznego założenia plan miasta był zwarty, a budynki tworzyły ścisłe ciągi zabudowy. Głównych arterii było pięć, a jedna z nich aleja Przodowników Pracy później Lenina prowadziła do wybudowanego w pobliżu kombinatu metalurgicznego Huty im. Lenina. Główną arterią była aleja Róż, prostopadle wychodząca z placu Centralnego. Miała to być reprezentacyjna aleja z monumentalnymi budynkami, ratuszem i z pomnikiem Lenina.

Pierwsze prace projektowe i realizacyjne rozpoczęto już w 1949 roku. Bez konkretnego planu prace trwały także w 1950 roku. Zabudowa mieszkaniowa budowana była we wschodniej części i w rejonach peryferyjnych, posuwając się w kierunku centrum miasta. W 1951 roku ukończono prace nad planem placu Centralnego, realizacja założenia rozpoczęła się w 1952 roku. W latach 1949-56 architekturę osiedli, centrum i zabudowania administracyjne huty realizowano w stylu realizmu socjalistycznego. Zgodnie z doktryną stosowano historyczne wątki jak attyki, tralki, arkady, podcienia, duże okna w typie porte-fenêtres czy profilowania, a także wystające gzymsy. Płaszczyzny ścian dzielone były półkolumnami, pilastrami, ryzalitami czy gzymsami i tympanonami. W tym okresie wybudowano osiedla Krakowiaków (C-2 Północ) i Górali (C-2 Południe) oraz osiedle Teatralne (C-1), Ogrodowe (A-Zachód), Sportowe (B-2 Północ), Zielone (B-2 Południe), Szkolne (B-1), Stalowe (A-11), Młodości (A-25). Wybitnymi realizacjami architektury socrealizmu są plac Centralny (Janusz Ingarden, 1952-1953) budynki Centrum Administracyjnego Huty im. Lenina, zwane Pałacem Dożów (Janusz Ballenstedt, Janusz i Marta Ingardenowie, 1952-1955), budynek Teatru Ludowego (Janusz Ingarden, Jan Dąbrowski, 1954-1955), kino „Świt” (Andrzej Uniejewski, Marian Sigmund, 1951-1953). W czasie prac nad budową miasta w roku 1951 decyzją władz nowohucki obszar został włączony do Krakowa i stał się jedną z dzielnic miasta.

Po śmierci Józefa Stalina w 1953 roku nastąpiło powolne osłabienie reżimu. W związku z tym i w sztukach plastycznych oraz architekturze mniej więcej od 1954 roku zaczęto odchodzić od doktryny socrealistycznej. Jednocześnie nakład finansowy i propagandowy władz centralnych skierowany wcześniej na Nową Hutę osłabł. Budynki, które zostały zaplanowane, nadal były realizowane – jednak coraz częściej pozbawiane były historycznego kostiumu i monumentalności. W 1956 roku nastąpiło zupełne odrzucenie przez władzę doktryny socrealistycznej, nastąpiła tzw. odwilż i ponowne skierowanie ku ideom modernistycznym obowiązującym na Zachodzie. Widoczne jest to również w zabudowie Nowej Huty. Od tego momentu powstają takie budynki jak blok „szwedzki” czy szkoła tysiąclatka. Niezabudowany sektor D powstaje w granicach wytyczonych przez Ptaszyckiego jednak już w duchu luźnej i swobodnej zabudowy modernistycznej. Powstają nowe osiedla poza pierwotnym planem w Krzesławicach i Bieńczycach. Nowa Huta uznawana jest za świetny przykład realizmu socjalistycznego, którego idee zostały w sposób twórczy i wyjątkowy przetworzone i zrealizowane. Osiedla wybudowane w duchu poodwilżowym stały się wzorem dla zabudowy innych krakowskich osiedli.

Opracowanie:

Magdalena Smaga

Wybrane trasy

Trasa

Poza głównymi trasami

Informacje:
Czytaj

W XX wieku miał miejsce dynamiczny rozwój Krakowa, którego ślady pod postacią wyjątkowych dzieł architektury odnajdziemy na ternie całego miasta. Spacerując po często odległych dzielnicach możemy dotrzeć do wielu wybitnych budowli z okresu międzywojennego oraz z czasów przyspieszonej ekspansji miasta po 1945 roku.

Trasa

Półwsie Zwierzynieckie

Informacje:
Czytaj

Spacer po Półwsiu Zwierzynieckim odkrywa jedną z najbardziej urokliwych dzielnic międzywojennego Krakowa, galerię modernistycznych kamienic, oryginalnych detali i dekoracji, którą uzupełniają śmiałe kreacji powojennego modernizmu na czele z zespołem Hotelu Cracovia i Kina Kijów.Spacer po Półwsiu Zwierzynieckim odkrywa jedną z najbardziej urokliwych dzielnic międzywojennego Krakowa, galerię modernistycznych kamienic, oryginalnych detali i dekoracji, którą uzupełniają śmiałe kreacji powojennego modernizmu na czele z zespołem Hotelu Cracovia i Kina Kijów.

Trasa

Nowa Huta

Informacje:
Czytaj

Nowa Huta to najważniejsza kreacja urbanistyczna powojennego Krakowa i kluczowe osiągnięcie polskiej architektury okresu socrealizmu. Spacer poświęcony najstarszej części Nowej Huty przybliża historię rozwoju dzielnicy oraz pokazuje różnorodność polskiej architektury tego okresu. Oprócz Placu Centralnego przedstawia historię modernistycznego Bloku Szwedzkiego oraz Arki Pana w Bieńczycach.

Organizator
Inicjatorzy
Wsparcie
Projekt współfinansowany ze środków Miasta Krakowa
Partnerzy